شینه ارت و نول چیست و چه وظیفه‌ای را در سیستم برق انجام می‌دهند؟

ارت و نول دو مسیر متفاوت در سیستم برق هستند، حتی اگر در بعضی تابلوها نزدیک یکدیگر دیده شوند. نول بخشی از مدار کاری است و جریان مصرف‌کننده از آن برمی‌گردد؛ هادی ارت برای حفاظت در برابر برق‌گرفتگی و ایجاد مسیر خطا تا وسیله‌ی حفاظتی به کار می‌رود. جابه‌جا کردن این دو هادی می‌تواند بدنه‌ی فلزی تجهیزات را خطرناک کند.

نول چه وظیفه‌ای دارد؟

در یک مدار تک‌فاز معمولی، جریان از هادی فاز به مصرف‌کننده می‌رسد و از مسیر نول برمی‌گردد. نول بنابراین در حالت کار عادی مدار حامل جریان است. قطع‌شدن یا اتصال نامناسب نول می‌تواند باعث تغییر ولتاژ در بخشی از مدار و آسیب به تجهیزات شود.

رنگ هادی به‌تنهایی مجوز اعتماد نیست. در ساختمان‌های قدیمی ممکن است رنگ‌بندی رعایت نشده باشد یا سیمی در گذشته جابه‌جا شده باشد. تشخیص فاز، نول و ارت باید با نقشه، آزمون ایمن و بررسی تابلو انجام شود.

ارت چه وظیفه‌ای دارد؟

هادی حفاظتی ارت در حالت عادی نباید مسیر اصلی جریان بار باشد. این هادی بدنه‌ی فلزی تجهیزات و بخش‌های قابل لمس را به سامانه‌ی اتصال زمین و تجهیزات حفاظتی مرتبط می‌کند. اگر عایق فاز آسیب ببیند و بدنه برق‌دار شود، مسیر خطا باید امکان عملکرد وسیله‌ی حفاظتی را فراهم کند.

کارکرد ارت فقط با وصل‌کردن یک سیم به زمین تمام نمی‌شود. الکترود، هادی، اتصال‌ها، تابلو، هم‌بندی و اندازه‌گیری مقاومت باید به‌عنوان یک سیستم بررسی شوند. برای شناخت تجهیزات این بخش می‌توانید صفحه‌ی تجهیزات چاه ارت را ببینید.

تفاوت ارت و نول در یک نگاه

ویژگی	نول	ارت حفاظتی
نقش اصلی	برگرداندن جریان مدار کاری	حفاظت و عبور جریان خطا
جریان در کار عادی	بله، متناسب با بار	نباید مسیر عادی بار باشد
محل اتصال	طبق طرح توزیع و تابلو	به سامانه‌ی حفاظتی و اتصال زمین
رنگ یا نشانه	باید طبق مقررات و نقشه کنترل شود	باید طبق مقررات و نقشه کنترل شود
خطر جابه‌جایی	اختلال مدار و احتمال ولتاژ ناخواسته	ازبین‌رفتن حفاظت بدنه و خطر برق‌گرفتگی

آیا می‌توان ارت و نول را به هم وصل کرد؟

محل و روش هر اتصال بین نول و هادی حفاظتی باید در طراحی سیستم مشخص شود. ایجاد اتصال دلخواه در یک پریز، جعبه‌تقسیم یا تابلو فرعی می‌تواند جریان نول را وارد مسیر حفاظتی کند و بدنه‌ی تجهیزات را در شرایط عادی برق‌دار کند. پاسخ درست به این سؤال به نوع سیستم توزیع، نقطه‌ی ورودی و مقررات پروژه وابسته است؛ «یک اتصال در هر جا» راه‌حل ایمنی نیست.

هر وقت در یک ساختمان قدیمی با سیم‌بندی نامشخص روبه‌رو شدید، پیش از تغییر سیم‌ها باید مدار بی‌برق، شناسایی و مستندسازی شود. اتکا به رنگ، پیچاندن دو سیم به هم یا نصب یک میله‌ی فلزی بدون اندازه‌گیری، سیستم ارت واقعی ایجاد نمی‌کند.

ارت، نول و سیم‌کشی داخل ساختمان

در مسیرهای ساختمان، هادی‌های کاری و حفاظتی باید با سطح مقطع، عایق و روش نصب مناسب انتخاب شوند. برای بررسی محصولات مرتبط، دسته‌ی سیم و کابل را ببینید. اگر مسئله‌ی شما مقدار جریان، طول مسیر یا افت ولتاژ است، راهنمای محاسبه‌ی افت ولتاژ را جدا از بحث حفاظت مطالعه کنید؛ این دو موضوع جای یکدیگر را نمی‌گیرند.

خطاهای متداول

• وصل‌کردن ارت به نول در نزدیک‌ترین پریز برای خاموش‌شدن چراغ تست.
• استفاده از لوله یا سازه‌ی فلزی به‌عنوان ارت بدون طراحی و آزمون.
• تغییر رنگ سیم‌ها یا برچسب‌گذاری نکردن مدار پس از تعمیر.
• قطع‌کردن هادی حفاظتی برای رفع پریدن فیوز.
• تکیه بر یک اندازه‌گیری بدون بررسی پیوستگی هادی و کیفیت اتصال‌ها.

استانداردهای نصب، نوع سیستم اتصال زمین و الزامات هم‌بندی را مشخص می‌کنند. اجرای این قسمت باید توسط برق‌کار متخصص و با ابزار مناسب انجام شود. اگر بدنه‌ی وسیله‌ای برق‌دار شده، آن را لمس نکنید؛ برق را از مدار قطع کنید و از فرد متخصص کمک بگیرید.

پیوستگی هادی حفاظتی را چگونه کنترل می‌کنند؟

هدف از کنترل پیوستگی این است که هادی حفاظتی از بدنه‌ی تجهیز تا نقطه‌ی اتصال طراحی‌شده مسیر قطع‌شده یا اتصال سست نداشته باشد. رنگ سیم، وجود یک میله در زمین یا روشن‌شدن چراغ تست به‌تنهایی نتیجه‌ی کافی نیست. آزمون باید با ابزار و روش مناسب انجام شود و نتیجه در گزارش نگهداری ثبت شود.

در مسیرهایی که چند جعبه یا تابلو دارند، هر اتصال یک نقطه‌ی قابل‌خرابی است. ترمینال اکسیدشده، سیم له‌شده، پیچ شل یا کابل قطع‌شده ممکن است در حالت عادی دیده نشود. هنگام تعمیر، شماره‌ی مدار و وضعیت اتصال‌ها را روی نقشه به‌روز کنید.

چرا نولِ قطع‌شده خطرناک است؟

نول در مدار کاری نقش دارد و قطع‌شدن آن می‌تواند ولتاژهای ناخواسته ایجاد کند، به‌خصوص وقتی چند بار روی یک مسیر یا سامانه‌ی چندفاز قرار دارند. عیب نول ممکن است با چشم دیده نشود و فقط با اندازه‌گیری در شرایط بار مشخص شود. برای رفع آن، سیم دیگری را به‌صورت موقت جایگزین نکنید.

اگر چراغ‌ها غیرعادی کم‌وزیاد می‌شوند، برخی وسایل هم‌زمان خاموش و روشن می‌شوند یا بدنه‌ی تجهیزات شوک می‌دهد، برق را از محل امن قطع و عیب‌یابی تخصصی انجام دهید. دست‌کاری نول و ارت در پریز یا جعبه‌ی تقسیم بدون شناخت کل مسیر خطرناک است.

هم‌بندی با ارت یکی نیست

هم‌بندی یعنی بخش‌های فلزی مشخصی که ممکن است در اختلاف پتانسیل قرار گیرند، طبق طرح به یکدیگر و سامانه‌ی حفاظتی مرتبط شوند. این کار با اتصال اتفاقی لوله، اسکلت، نول و ارت فرق دارد. نوع هم‌بندی و نقاط اتصال باید از نقشه و الزامات پروژه پیروی کند.

پیش از تحویل سیم‌کشی

1. مدارها و هادی‌ها را روی نقشه و داخل تابلو برچسب‌گذاری کنید.
2. پیوستگی هادی حفاظتی و وضعیت اتصال‌ها را کنترل کنید.
3. نول و ارت را در نقاطی که برای اتصال طراحی نشده‌اند به هم وصل نکنید.
4. عملکرد وسیله‌ی حفاظتی را طبق روش ایمن و دستورالعمل بررسی کنید.
5. نتایج آزمون و تغییرات اجرا را تحویل کار ثبت کنید.